سرستون گاو – دوره هخامنشی

سرستون گاو دوره هخامنشی، یکی از به یادماندنی‌ترین و شاخص‌ترین نمادهای معماری تخت جمجمشید (پرسپولیس) است. این سرستون‌های عظیم الجثه که بر فراز ستون‌های تالارهای بزرگ کاخ‌ها (مانند تالار صد ستون و کاخ آپادانا) نصب می‌شدند، علاوه بر نقش سازه‌ای در تحمل وزن سقف، کارکردی سمبلیک و هنری نیز داشته‌اند. ارتفاع این سرستون‌ها در نمونه اصلی به حدود ۱۷۱ سانتی‌متر و عرضشان به ۸۰ سانتی‌متر می‌رسیده است . شکل اصلی این سرستون‌ها، ترکیبی از سر، گردن و سم‌های دو گاو است که به پشت یکدیگر قرار گرفته‌اند و باراندازه‌های چوبی سقف روی این گردن‌ها و پشت حیوانات قرار می‌گرفته است. انتخاب نماد گاو در فرهنگ هخامنشی، عمدتاً نماد کامیابی، قدرت، باروری و نیروی شهریاری بوده است. در برخی تفاسیر، گاو با ایزد بانوی آناهیتا (ایزد آب‌ها و باروری) نیز مرتبط بوده است. هنرمندان هخامنشی در تراش این سرستون‌ها، جزئیات آناتومی حیوان را با دقتی شگفت‌انگیز رعایت کرده‌اند: چشمان درشت و بادامی، خطوط عضلانی گردن، پیچش ریش و موهای پیشانی و شاخ‌های بلند و قوسی که از سر بیرون زده‌اند. سنگ مورد استفاده در ساخت این سرستون‌ها، معمولاً سنگ آهک خاکستری تیره (که در کوه‌های اطراف مرودشت یافت می‌شده) است. تکنیک ساخت، ترکیبی از تراش سنگ با قلم و چکش و سپس صیقل دادن با سمباده و آب بوده است. ارتفاع ۱۷۱ سانتی‌متری سرستون (بلندتر از یک انسان معمولی) این پیام را به بازدیدکنندگان کاخ منتقل می‌کرد: «شما در برابر عظمت و قدرتی ایستاده‌اید که ریشه در ایزدان دارد».

سرستون‌های گاو هخامنشی، امروزه دیگر فقط در موزه‌ها و بقایای پرسپولیس دیده نمی‌شوند. با الهام از این شاهکار معماری، ماکت‌های کوچک سرستون گاو در ابعاد مختلف (از ۱۵ سانتی‌متر تا ۵۰ سانتی‌متر) ساخته می‌شوند. این ماکت‌ها که عمدتاً از موادی مانند سنگ طبیعی (تراورتن مرودشت)، گچ، چوب گردو، فایبرگلاس، رزین و حتی فلزاتی مانند برنز ساخته می‌شوند، جای خود را در کلکسیون‌های شخصی، دفاتر کار، ویترین موزه‌های کوچک و حتی دکوراسیون داخلی منازل باز کرده‌اند. برخی از این ماکت‌ها آنقدر دقیق و ظریف ساخته می‌شوند که جزئیات ریش و شاخ گاوها از نزدیک قابل تشخیص است. این آثار هنری، علاوه بر جنبه تزئینی، به عنوان هدیه‌ای فرهیخته و نمادین برای اساتید تاریخ، مدیران فرهنگی، هنرمندان و علاقه‌مندان به ایران باستان هدیه داده می‌شوند. نوعی از این ماکت‌ها که به عنوان جاشمعی، قلم‌دانی یا جا کارتی طراحی می‌شوند، کاربردی‌تر هستند و در دفاتر کار مدیران ارشد دیده می‌شوند. مجموعه شفقی این سرستون‌های مینیاتوری را با بالاترین کیفیت و نزدیک‌ترین شباهت به اصل تخت جمشیدی، به هنردوستان و مدیران ارشد تقدیم می‌کند. سرستون گاو، در ابعاد کوچک، همچنان غرش آرام یک تمدن را در خود حفظ کرده است؛ تمدنی که ۲۵۰۰ سال پیش، ستون‌های کاخ‌هایش را با هنر و قدرت گره می‌زد.